Không gian mạng đang trở thành môi trường học tập và giao tiếp quen thuộc của học sinh, sinh viên, nhưng cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro khó lường. Thiếu kiến thức an toàn kỹ thuật số có thể khiến người trẻ đối mặt với lừa đảo, xâm phạm quyền riêng tư và tổn hại tinh thần. Trang bị những hiểu biết nền tảng về an toàn kỹ thuật số chính là bước đầu quan trọng để học sinh, sinh viên tự bảo vệ mình và sử dụng Internet một cách thông minh, có trách nhiệm.

I. Khi không gian mạng trở thành một phần không thể thiếu của đời sống học đường

Internet và công nghệ số đã thay đổi hoàn toàn cách học sinh, sinh viên học tập, giao tiếp và tiếp cận tri thức. Chỉ với một chiếc điện thoại hoặc máy tính kết nối mạng, người học có thể tham gia lớp học trực tuyến, tìm kiếm tài liệu, trao đổi với bạn bè và mở rộng thế giới quan chưa từng có trước đây.

Tuy nhiên, song song với những lợi ích to lớn ấy là hàng loạt rủi ro tiềm ẩn. Không gian mạng không chỉ là nơi chia sẻ kiến thức mà còn là môi trường chứa đựng lừa đảo, thông tin độc hại, xâm phạm quyền riêng tư và các hành vi bạo lực tinh thần. Đối với học sinh, sinh viên – nhóm đối tượng còn đang hình thành nhận thức và kỹ năng sống – những rủi ro này có thể gây ra hậu quả lâu dài nếu không được trang bị kiến thức đúng đắn.

Chính vì vậy, an toàn kỹ thuật số không còn là khái niệm xa lạ dành riêng cho chuyên gia công nghệ, mà đã trở thành kỹ năng nền tảng bắt buộc đối với mỗi học sinh, sinh viên trong thời đại số.

Học sinh dùng máy tính học tập

II. An toàn kỹ thuật số là gì?

1. Khái niệm an toàn kỹ thuật số

An toàn kỹ thuật số (Digital Safety) là tập hợp các kiến thức, kỹ năng và hành vi giúp cá nhân bảo vệ bản thân, dữ liệu và quyền riêng tư khi tham gia vào môi trường số. Điều này bao gồm việc sử dụng Internet, mạng xã hội, thiết bị thông minh và các nền tảng trực tuyến một cách an toàn, có trách nhiệm.

An toàn kỹ thuật số không chỉ dừng lại ở việc “tránh virus” hay “không bấm link lạ”, mà còn liên quan đến cách mỗi người ứng xử, suy nghĩ và ra quyết định trên không gian mạng.

2. Vì sao cần an toàn kỹ thuật số?

Học sinh, sinh viên là nhóm sử dụng Internet với tần suất cao nhưng lại dễ bị tổn thương trước các nguy cơ trực tuyến. Sự tò mò, tâm lý muốn thể hiện bản thân, cùng với kinh nghiệm sống còn hạn chế khiến nhiều bạn trẻ trở thành mục tiêu của lừa đảo, thao túng tâm lý và xâm phạm thông tin cá nhân.

Nếu thiếu kiến thức an toàn kỹ thuật số, người học không chỉ đối mặt với rủi ro mất dữ liệu, mất tiền, mà còn có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng đến tinh thần, kết quả học tập và tương lai nghề nghiệp.

3. Những hiểu lầm phổ biến 

Nhiều người cho rằng chỉ cần “không đăng thông tin cá nhân” là đủ an toàn. Thực tế, dữ liệu có thể bị thu thập gián tiếp qua ứng dụng, thói quen sử dụng, bình luận hoặc hình ảnh. Một số khác lại tin rằng “chuyện xấu chỉ xảy ra với người khác”, dẫn đến tâm lý chủ quan và lơ là phòng vệ.

III. Những rủi ro phổ biến trên môi trường số đối với học sinh, sinh viên

1. Lừa đảo trực tuyến ngày càng tinh vi

Các hình thức lừa đảo trên Internet không ngừng biến đổi, từ giả mạo thông báo học bổng, trúng thưởng, tuyển cộng tác viên online đến mạo danh thầy cô, nhà trường hoặc bạn bè. Chỉ một cú nhấp chuột thiếu cảnh giác, học sinh, sinh viên có thể mất tài khoản, mất tiền hoặc lộ thông tin cá nhân.

Đáng lo ngại hơn, nhiều vụ lừa đảo đánh vào tâm lý thiếu kinh nghiệm và mong muốn kiếm thêm thu nhập của sinh viên, khiến nạn nhân khó nhận ra mình đang bị dẫn dắt.

2. Xâm phạm quyền riêng tư và rò rỉ dữ liệu cá nhân

Việc chia sẻ quá nhiều thông tin cá nhân trên mạng xã hội, sử dụng ứng dụng không rõ nguồn gốc hoặc đặt mật khẩu yếu có thể khiến dữ liệu cá nhân bị thu thập và sử dụng trái phép. Những thông tin này có thể bị khai thác cho mục đích quảng cáo, lừa đảo hoặc thậm chí tống tiền.

3. Bắt nạt và quấy rối trên không gian mạng

Bạo lực mạng đang trở thành vấn đề nghiêm trọng trong môi trường học đường số. Những lời bình luận tiêu cực, hình ảnh bị chỉnh sửa ác ý hay tin đồn lan truyền nhanh chóng có thể gây tổn thương sâu sắc đến tâm lý người bị hại, thậm chí dẫn đến trầm cảm hoặc hành vi tiêu cực.

4. Nội dung độc hại và thông tin sai lệch

Không gian mạng chứa đựng nhiều nội dung không phù hợp với lứa tuổi, thông tin sai sự thật hoặc định hướng lệch lạc. Nếu thiếu khả năng chọn lọc và tư duy phản biện, học sinh, sinh viên dễ bị ảnh hưởng tiêu cực về nhận thức và hành vi.

5. Nghiện Internet và mạng xã hội

Việc sử dụng thiết bị số quá mức có thể dẫn đến nghiện mạng xã hội, game online, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe thể chất, tinh thần và kết quả học tập. Đây là một rủi ro âm thầm nhưng không kém phần nguy hiểm.

Bắt cóc trực tuyến

IV. Kiến thức nền tảng về an toàn kỹ thuật số cần trang bị

1. Bảo vệ thông tin cá nhân và dữ liệu học tập

Học sinh, sinh viên cần hiểu rõ thông tin nào nên và không nên chia sẻ trên mạng. Các dữ liệu như số điện thoại, địa chỉ, tài khoản ngân hàng, thông tin học tập cần được bảo vệ nghiêm ngặt. Việc kiểm soát quyền truy cập của ứng dụng cũng là bước quan trọng để giảm nguy cơ rò rỉ dữ liệu.

2. Sử dụng mật khẩu mạnh và xác thực hai lớp

Mật khẩu cần đủ mạnh, không trùng lặp giữa các tài khoản và được thay đổi định kỳ. Xác thực hai lớp là “hàng rào bảo vệ” hiệu quả giúp ngăn chặn truy cập trái phép, ngay cả khi mật khẩu bị lộ.

3. Nhận diện nguy cơ lừa đảo và liên kết độc hại

Trang bị kỹ năng nhận diện email giả mạo, tin nhắn lạ và đường link đáng ngờ giúp người học tránh được nhiều rủi ro. Nguyên tắc quan trọng là luôn kiểm tra nguồn gốc thông tin trước khi cung cấp dữ liệu cá nhân hoặc thực hiện giao dịch trực tuyến.

4. Ứng xử văn minh và có trách nhiệm trên mạng

An toàn kỹ thuật số không chỉ là bảo vệ bản thân mà còn là tôn trọng người khác. Việc suy nghĩ trước khi đăng tải, bình luận hay chia sẻ thông tin giúp xây dựng môi trường mạng lành mạnh, giảm thiểu xung đột và bạo lực mạng.

5. Quản lý thời gian và cảm xúc khi sử dụng thiết bị số

Biết kiểm soát thời gian online, cân bằng giữa học tập – giải trí – nghỉ ngơi là yếu tố quan trọng để tránh phụ thuộc vào công nghệ. Đồng thời, việc nhận diện và điều chỉnh cảm xúc khi tương tác trên mạng giúp người học giữ được sức khỏe tinh thần ổn định.

V. Vai trò của nhà trường, gia đình và xã hội trong giáo dục an toàn kỹ thuật số

1. Nhà trường 

Nhà trường giữ vai trò then chốt trong việc đưa kiến thức an toàn kỹ thuật số vào chương trình học. Các hoạt động ngoại khóa, chuyên đề và bài học kỹ năng sống giúp học sinh, sinh viên tiếp cận kiến thức một cách bài bản và thực tế.

2. Gia đình

Gia đình là nơi hình thành thói quen sử dụng Internet đầu tiên của trẻ. Sự quan tâm, đồng hành và hướng dẫn của cha mẹ giúp con cái xây dựng nhận thức đúng đắn và tránh xa các nguy cơ tiềm ẩn trên không gian mạng.

3. Xã hội và nền tảng công nghệ

Các tổ chức, doanh nghiệp công nghệ và cộng đồng cần chung tay xây dựng môi trường số an toàn hơn thông qua chính sách bảo vệ người dùng, kiểm soát nội dung độc hại và nâng cao trách nhiệm xã hội.

Dạy trẻ an toàn số

VI. Kết luận

Trong thời đại số, an toàn kỹ thuật số không còn là lựa chọn mà là yêu cầu bắt buộc đối với mỗi học sinh, sinh viên. Việc trang bị kiến thức và kỹ năng an toàn giúp người học không chỉ tránh được rủi ro trước mắt, mà còn xây dựng nền tảng vững chắc cho tương lai học tập và nghề nghiệp.

Khi mỗi cá nhân có ý thức tự bảo vệ mình, mỗi gia đình và nhà trường cùng đồng hành, cộng đồng sẽ từng bước tạo nên một không gian mạng an toàn, lành mạnh và nhân văn hơn cho thế hệ trẻ.

CTCP Viện Khoa Học Giáo Dục An Toàn Việt Nam CN Hưng Yên là đơn vị đầu tiên ký kết thỏa thuận hợp tác với Bộ Giáo dục và Đào tạo triển khai chương trình phòng chống tai nạn thương tích trẻ em từ cấp mầm non, tiểu học, trung học cơ sở và trung học phổ thông.

Safedu Hưng Yên có nhiều năm kinh nghiệm trong việc giảng dạy, huấn luyện thực hành phòng chống tai nạn thương tích trẻ em nhằm phóng tránh mọi nguy hiểm có thể xảy ra hàng ngày như tai nan đuối nước, bắt cóc, xâm hại tình dục, bạo lực học đường, tai nạn giao thông, tai nạn điện, hỏa hoạn, phòng chống ngộ độc, phòng chống động vật tấn công, phòng chống mà túy và các chất gây nghiện, sơ cấp cứu đúng cách.